Eşya Kavramı ve Eşyanın Çeşitleri

1. Giriş

Eşya kavramının tarihsel kökeni insanlığın başlangıcına kadar uzanır. Arapça "şey" kelimesinin çoğulu olup, üzerinde hakimiyet kurulabilen, taşınabilir veya taşınamaz, maddi değer taşıyan nesneler, mallar ve varlıklar bütünüdür. Mülkiyet hakkını, sınırlı aynî hakları, zilyetliği ve bir çok konuyu içinde barındıran eşya, hukukumuzda yüksek bir öneme sahiptir.

Bu çalışmada medeni hukukun temel bölümlerinden olan eşya hukukuna ait temel kavramlara değinilecektir. Öncelikle eşyanın özelliklerinden bahsedilecek daha sonra eşya türlerine izah getirilmeye çalışılacak, akabinde eşya birliği ve hak birliğ arasındaki ayrıma değinilecek ve çalışma sonlandırılacaktır.

2. Eşyanın Özellikleri

Eşyanın özellikleri; cismanî olması (duyularla algılanabilmesi), sınırlanabilir olması ve üzerinde fiilî hakimiyet kurulabilmesidir. Bu özellikleri bir arada bulundurmak eşya tanımını karşılayabilmenin temel şartıdır.

Cismanî olmasından kasıt maddî bir varlığının bulunmasıdır. Bu noktada kripto paralar cismanî olmadığı için eşya tanımına girmemektedir ve bu hâl doktrinde bazı yazarlarca eşya tanımının güncellenmesi gerektiğine işaret etmektedir. Aynı zamanda elektrik, doğal gaz enerjisi gibi şeylerin ve fikrî hakların cismanî olmadığı için eşya olmadığına dikkat etmek gereklidir.

Sınırlandırılmış olmasından kasıt eşyanın belirli olmasıdır. Bu belirlilik hem cismanîliği hem de ekonomik bütünlüğü kapsamalıdır.

Fiilî hakimiyet kurulabilmesinden kast edilmek istenen kişilerin iradesi altında olabilmesidir. Ancak bir şeyin üzerinde henüz hâkimiyet kurulmamış olması o şeyin eşya olmasına engel değildir. Yani sahipsiz mallar da eşya statüsündedir. Dikkat edilmelidir ki gelişen hukuk düzeninde köleliğin kaldırılmasından bu yana kişilik hakları gereği ne yaşayan gerçek kişi ne de ceset kendiliğinden eşya niteliği kazanmaz. Eşya niteliği taşıması için organ bağışı ya da kadavra gibi bir tasarruf bulunması gerekmektedir.

3. Eşya Türleri

a. Basit Eşya – Birleşik Eşya – Eşya Birliği: Basit eşyalar, tek başına var olan ve başka bir nesneyle etkileşime girmemiş olan eşyalardır. Örneğin bitki basit eşyadır. Kendinden ayırt edemez bir bütünlük arz ederler. Birden fazla eşya bir araya gelerek tek parça eşyayı oluşturuyorsa birleşik eşya söz konusudur. Örneğin araba birleşik eşyadır. Son olarak, birden fazla bağımsız eşya işlevsel bir bütünlük ortaya koyuyorsa eşya birliği söz konusudur. Buna bir çift ayakkabı örnek verilebilir.

b. Sahipli Eşya- Sahipsiz Eşya: Sahipli eşya özel hukuk kişisinin mülkiyetinde bulunan, sahipsiz eşya özel hukuk kişisinin mülkiyetinde bulunmayan eşyadır. Taşınırlarda zilyetlikten taşınmazlarda tapu sicilinden anlaşılır. Tapuda kaydı bulunmayan taşınmazlar veya terk edildiği, sahipsiz olduğu açıkça belli olan taşınırlar ise sahipsiz eşyadır. Malikin iradesi dışında elden çıkan mallar kural olarak sahipsiz değildir.

c. Misli Eşya – Gayrımisli Eşya: Ölçülebilir, tartılabilir nitelikte olan eşyalar misli eşyadır. Örneğin mandalina ya da elma misli eşyadır. Ölçülemeyen, yegane olan, biricik olan eşyalar ise gayrımisli eşyalardır. Örneğin bir ressamın çizdiği tablo gayrımisli eşyadır.

d. Bölünebilir – Bölünemez Eşya: Bölündüğünde niteliğinden ödün vermeyen eşyalar bölünebilir eşyadır. Örneğin şeker bölünebilir eşyadır. Niteliğini kaybedenler ise bölünemez eşyadır.

e. Tüketilebilen – Tüketilemeyen eşya: Bir eşyadan faydalanmakla o şey tükeniyor ya da elden çıkıyor ise tüketilebilen eşyadır. Kullanılmasına rağmen tükenmeyen ve tükenmesine ihtiyaç da olmayan eşya ise tükenmeyen eşyadır.

4. Eşya Birliği- Hak Birliği Ayrımı:

Eşya birliği, birbirinden bağımsız ve eşit değerdeki şeylerin ortak bir amaç doğrultusunda bir araya gelerek ekonomik bir bütün oluşturmasıdır; koyun sürüsü veya satranç takımı buna örnektir. Bu birlik, tarafların iradesinden ziyade objektif ölçütler ve teamüllere göre belirlenir. Eşya birliğinde her parça bağımsızlığını korur ve ayni haklar ayrı ayrı kurulurken, borç ilişkilerinde bütün olarak işlem konusu olabilir. Buna karşılık hak birliği, birden fazla hakkın belirli bir bütün içinde toplanmasıdır ve bu kapsamda maddi olmayan değerler de yer alabilir. Hak birliğinde unsurlar arasında amaç birliği zorunlu değildir ve birinin eksilmesi birliği ortadan kaldırmaz.

5. Sonuç:

Eşya kavramı, medeni hukukun temel taşlarından biri olup, mülkiyet ve aynî hakların anlaşılabilmesi bakımından belirleyici bir işleve sahiptir. Eşyanın cismanîlik, sınırlandırılabilirlik ve fiilî hâkimiyete elverişlilik gibi unsurları, bu kavramın hukuki çerçevesini netleştirirken; teknolojik gelişmeler özellikle cismanîlik unsuru bakımından doktrinde yeni tartışmalar doğurmaktadır. Eşya türlerine ilişkin yapılan ayrımlar ise hukuki işlemlerin niteliğini, tarafların hak ve borçlarını ve uyuşmazlıkların çözümünü doğrudan etkilemektedir.

Öte yandan eşya birliği ile hak birliği arasındaki ayrım, özellikle aynî hakların kurulması ve devri bakımından önemli sonuçlar doğurmaktadır. Eşya birliğinde unsurların bağımsızlığını korumasına rağmen ekonomik bir bütünlük oluşturması söz konusu iken, hak birliğinde maddi olmayan değerleri de kapsayan daha geniş bir yapı bulunmaktadır. Sonuç olarak, eşya kavramı ve buna ilişkin sınıflandırmalar, hem teorik hem de uygulama bakımından hukuk düzeninin sistematiğini şekillendiren temel unsurlar arasında yer almaktadır.