Vakıflar ve Dernekler Hukuku

I. DERNEKLER

1. Derneklerin Kuruluşu

Derneklerin kuruluşu, tüzüğü, organları ve sona ermesi Türk Medenî Kanunu’nun 56. maddesi ve devamında düzenlenmiştir.

Türk Medenî Kanunu’nun 56. maddesine göre dernek; gerçek veya tüzel en az yedi kişinin, kazanç paylaşma amacı dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirerek oluşturdukları tüzel kişiliğe sahip kişi topluluklarıdır.

Derneklerin amaçları hukuka ve ahlaka aykırı olamaz. Ayrıca bir derneğin birden fazla amacı bulunamaz. Bununla birlikte amaçların birbirleriyle bağlantılı olması mümkündür. Örneğin bir derneğin hem eğitim hem sağlık alanında faaliyet göstermesi farklı amaçlar içerdiğundan mümkün görülmez. Buna karşılık kadına, çocuğa ve hayvana yönelik şiddetle mücadele gibi konular bağlantılı amaç kapsamında değerlendirilebilir.

Dernek kurma hakkı anayasal bir haktır ve kuruluş bildirim esasına dayanır. Dernek kurucularında yalnızca fiil ehliyeti aranır; ayrıca bir yaş şartı öngörülmemiştir.

Dernekler bildirim sistemi ile kurulur. Kurucular, kuruluş bildirimini, dernek tüzüğünü ve gerekli belgeleri yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülki amirine verdikleri anda dernek tüzel kişiliği kazanır.

En büyük mülki amir, kuruluş bildiriminden itibaren altmış gün içinde dosya üzerinden tüzüğü inceler. İnceleme sonucunda noksanlık veya kanuna aykırılık tespit edilirse eksikliklerin giderilmesi kuruculara tebliğ edilir. Tebliğden itibaren otuz gün içinde eksiklik giderilmez veya kanuna aykırılık ortadan kaldırılmazsa mülki amir;

• Cumhuriyet savcısına dava açılması için durumu bildirebilir veya

• Yetkili asliye hukuk mahkemesinden derneğin faaliyetinin durdurulmasını talep edebilir.

Kuruluş bildiriminde, tüzükte veya belgelerde herhangi bir aykırılık bulunmaz ya da eksiklikler süresi içinde giderilirse durum derneğe yazılı olarak bildirilir ve dernek dernekler kütüğüne kaydedilir (TMK m. 60).

Dernekler, bu bildirimi izleyen altı ay içinde ilk genel kurul toplantısını yapmak ve zorunlu organlarını oluşturmak zorundadır (TMK m. 62).

2. Derneklerde Üyelik

Türk Medenî Kanunu’nun 63. maddesine göre hiç kimse bir derneğe üye olmaya zorlanamaz ve hiçbir dernek de bir kişiyi üye kabul etmeye zorlanamaz.

Fiil ehliyetine sahip her gerçek kişi ile tüzel kişiler derneklere üye olabilir. Üyelik başvurusu yazılı olarak yapılır ve dernek yönetim kurulu tarafından en geç otuz gün içinde karara bağlanarak sonuç başvuru sahibine yazılı olarak bildirilir. Başvurusu kabul edilen kişiler üyelik defterine kaydedilir (TMK m. 64).

Türkiye’de yerleşme hakkına sahip yabancılar da dernek kurabilir ve kurulmuş derneklere üye olabilirler.

3. Derneğin Organları

Türk Medenî Kanunu’nun 72. maddesine göre derneklerin zorunlu organları şunlardır:

• Genel kurul

• Yönetim kurulu

• Denetim kurulu

Dernekler zorunlu organların dışında başka organlar da oluşturabilirler. Ancak bu organlara zorunlu organların görev, yetki ve sorumlulukları devredilemez.

4. Genel Kurul

Genel kurul derneğin en yetkili karar organıdır ve derneğe kayıtlı üyelerden oluşur.

Türk Medenî Kanunu’nun 80. maddesine göre genel kurulun başlıca görev ve yetkileri şunlardır:

• Üyeliğe kabul ve üyelikten çıkarma hakkında son kararı vermek

• Dernek organlarını seçmek

• Derneğin diğer bir organına verilmemiş işleri görmek

• Derneğin diğer organlarını denetlemek

• Haklı sebeplerle organları görevden almak

Olağan Genel Kurul Toplantısı

Genel kurul, tüzükte belirtilen zamanda yönetim kurulunun çağrısı üzerine toplanır. Olağan genel kurul toplantılarının en geç üç yılda bir yapılması zorunludur (TMK m. 74).

Olağanüstü Genel Kurul Toplantısı

Genel kurul;

• Yönetim kurulunun gerekli gördüğü hallerde

• Denetim kurulunun talebi üzerine

• Üyelerin beşte birinin yazılı başvurusu üzerine

olağanüstü toplantıya çağrılır (TMK m. 75).

Yönetim kurulu toplantıya çağrı yapmazsa üyelerden birinin başvurusu üzerine sulh hâkimi üç üyeyi genel kurulu toplantıya çağırmakla görevlendirir.

Toplantısız veya Çağrısız Karar Alma

Bütün üyelerin bir araya gelmeksizin yazılı katılımıyla alınan kararlar veya tüm üyelerin çağrı usulüne uyulmaksızın bir araya gelerek aldıkları kararlar geçerlidir. Ancak bu durum olağan genel kurul toplantısının yerine geçmez.

Toplantıya Çağrı

Genel kurul toplantısı, en az on beş gün önceden üyelere toplantı günü, saati, yeri ve gündemi bildirilerek yapılır.

Toplantı Yeri ve Yeter Sayı

Genel kurul toplantıları kural olarak dernek merkezinin bulunduğu yerde yapılır.

Genel kurul;

• Katılma hakkı bulunan üyelerin salt çoğunluğu ile

• Tüzük değişikliği veya fesih durumlarında üçte iki çoğunluk ile toplanır.

İlk toplantıda çoğunluk sağlanamazsa ikinci toplantıda çoğunluk aranmaz; ancak toplantıya katılan üye sayısı yönetim ve denetim kurulu üye tam sayısının iki katından az olamaz.

Toplantı Usulü

Toplantı açıldıktan sonra toplantıyı yönetmek üzere başkan, başkan vekili ve yazman seçilir. Genel kurulda yalnızca gündemde yer alan konular görüşülür. Ancak hazır bulunan üyelerin onda biri yazılı olarak talep ederse yeni konular gündeme alınmak zorundadır.

Karar Yeter Sayısı

Genel kurul kararları toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğu ile alınır.

Tüzük değişikliği ve fesih kararları ise üçte iki çoğunluk ile alınabilir.

Hiçbir dernek üyesi;

• Dernek ile kendisi

• Eşi

• Üstsoyu

• Altsoyu

arasındaki hukuki işlem veya uyuşmazlıklara ilişkin oylamalara katılamaz.

Kararların İptali

Genel kurul kararlarına karşı;

• Toplantıda hazır bulunan ve karara katılmayan üyeler karar tarihinden itibaren bir ay içinde,

• Toplantıda bulunmayan üyeler kararı öğrendikleri tarihten itibaren bir ay içinde,

• Her hâlde karar tarihinden itibaren üç ay içinde

mahkemeye başvurarak kararın iptalini isteyebilirler.

5. Yönetim Kurulu

Yönetim kurulu derneğin temsil ve yürütme organıdır. Derneğin mali hesaplarını ve defterlerini de yönetim kurulu tutar.

Yönetim kurulu;

• En az beş asıl ve beş yedek üyeden oluşur.

• Üye sayısı tüzükte belirlenir.

Boşalmalar nedeniyle yönetim kurulu üye sayısı yarının altına düşerse, genel kurul bir ay içinde toplantıya çağrılır. Bu çağrı yapılmazsa sulh hâkimi üç üyeyi genel kurulu toplantıya çağırmakla görevlendirir.

Yönetim kurulu üyelerinin yaptığı işlemler nedeniyle üçüncü kişilere zarar verilirse hem dernek tüzel kişiliği hem de organ üyeleri müteselsilen sorumludur.

6. Denetim Kurulu

Denetim kurulu yönetim kurulunun faaliyetlerini denetler.

Denetim kurulu;

• En az üç asıl ve üç yedek üyeden oluşur.

• Denetleme sonuçlarını rapor halinde yönetim kuruluna ve genel kurula sunar.

Bir kişi aynı anda hem yönetim kurulunda hem de denetim kurulunda görev alamaz.

Dernekler en az yedi kişi ile kurulsa da faaliyetlerin sürdürülebilmesi için üye sayısının artırılması gerekir.

7. Kamu Yararına Çalışan Dernekler

Kamu yararına çalışan dernekler Cumhurbaşkanı kararı ile belirlenir.

Bir derneğin kamu yararına çalışan dernek statüsünü kazanabilmesi için;

• En az bir yıl faaliyette bulunmuş olması

• Faaliyetlerinin topluma yararlı sonuçlar doğuracak nitelikte olması

gereklidir.

Bu statünün kazanılması, kaybedilmesi ve uygulanacak usuller yönetmelikle düzenlenmiştir. Kamu yararına çalışan dernekler en az iki yılda bir denetlenir.

Denetimler sonucunda suç işlendiği tespit edilirse ilgili dernek organı üyeleri veya personel İçişleri Bakanı tarafından geçici olarak görevden uzaklaştırılabilir.

Bu durumda dernek merkezinin bulunduğu ilin valisi, görevden uzaklaştırılan organların yerine sulh hukuk mahkemesinden kayyım atanmasını talep eder. Mahkeme bir hafta içinde karar verir ve kayyımın görevleri belirlenir. Kayyımın görevi dava sonuçlanıncaya kadar devam eder.

Denetimler sonucunda kamu yararı niteliğinin kaybedildiği anlaşılırsa bu statü kaldırılır.

Türkiye Kızılay Derneği ile Türk Hava Kurumunun tüzüklerini Cumhurbaşkanı onaylar.

Dernekler Kanunu’nun 27. maddesine göre kamu yararına çalışan derneklerin mallarına karşı işlenen suçlar devlet malına karşı işlenmiş suçlar gibi cezalandırılır.

8. Kamu Yararına Çalışan Derneklerin Sağladığı Avantajlar

Vergi Muafiyetleri

• Katma Değer Vergisi istisnası

• Veraset ve intikal vergisi istisnası

• Harç muafiyetleri

• Emlak vergisi muafiyeti

• Damga vergisi istisnası

• Gümrük vergisi muafiyeti

Bağış ve Yardım Avantajları

• Gerçek kişiler için gelir vergisi indirimi

• Kurumlar vergisi indirimi

• Kültürel miras bağışlarının tamamının indirimi

• Gıda bankacılığı bağış avantajı

Finansal Kolaylıklar

• Rehabilitasyon merkezlerinden elde edilen kazançların 5 yıl kurumlar vergisinden muaf olması

• Stopaj avantajları

• Tacir sayılmama

• Yardım amaçlı etkinliklerde eğlence vergisi muafiyeti

Taşınmaz ve Kamu Destekleri

• Hazine taşınmazlarında öncelik

• Vakıf hayratlarının tahsisi

• Kültürel varlıkların kullanım hakları

Diğer İdari Kolaylıklar

• Belirli koşullarda izinsiz yardım toplama

• Resmî plaka kullanabilme

• Özel öğretim kurumlarına kamu desteği

9. Dernek Üyelerinin Hak ve Yükümlülükleri

Eşitlik İlkesi

Dernek üyeleri eşit haklara sahiptir. Dernek;

• Dil

• Irk

• Cinsiyet

• Din

• Mezhep

• Sınıf

gibi nedenlerle üyeler arasında ayrım yapamaz.

Oy Hakkı

Her üyenin genel kurulda bir oy hakkı vardır ve oy şahsen kullanılır. Onursal üyelerin oy hakkı yoktur.

Üyelerin Yükümlülükleri

Üyeler;

• Aidat ödeme

• Dernek düzenine uyma

• Derneğe sadakat gösterme

• Dernek amacına uygun davranma

yükümlülüğü altındadır.

10. Üyeliğin Sona Ermesi

Üyelik üç şekilde sona erer:

1. Kendiliğinden sona erme

2. Üyenin çıkması

3. Üyelikten çıkarılma

Üyeliğin sona ermesi halinde üye dernek malvarlığı üzerinde hak iddia edemez.

11. Derneğin Sona Ermesi

Dernek üç şekilde sona erer:

Kendiliğinden sona erme

• Amacın gerçekleşmesi

• Amacın gerçekleşmesinin imkânsız hale gelmesi

• Sürenin dolması

• İlk genel kurulun yapılmaması

• Borç ödemede acze düşülmesi

• Yönetim kurulunun oluşturulamaması

• Olağan genel kurulun iki kez yapılamaması

Genel kurul kararıyla fesih

Genel kurul her zaman derneğin feshedilmesine karar verebilir.

Mahkeme kararıyla fesih

Derneğin amacı kanuna veya ahlaka aykırı hale gelirse mahkeme kararıyla feshedilir.

12. Derneklerin Uluslararası Faaliyetleri ve Örgütlenmesi

Dernekler;

• Uluslararası faaliyetlerde bulunabilir

• Yurt dışında şube açabilir

• Yabancı derneklere üye olabilir

Yabancı dernekler ise İçişleri Bakanlığı izniyle Türkiye’de faaliyet gösterebilir.

Dernekler ayrıca;

• Şube açabilir

• Federasyon kurabilir

• Konfederasyon kurabilir

Federasyonlar en az beş dernek, konfederasyonlar ise en az üç federasyon tarafından kurulur.

13. Dernek Gelirleri

Dernek gelirleri;

• Üye aidatları

• Dernek faaliyetlerinden elde edilen gelirler

• Malvarlığı gelirleri

• Bağış ve yardımlar

şeklinde oluşur.

14. Dernek Mallarının Tasfiyesi

Derneğin sona ermesi halinde tasfiye sonunda kalan malların nereye devredileceği öncelikle tüzükteki hükümlere göre belirlenir. Tüzükte düzenleme yoksa genel kurul kararına bakılır. Genel kurul kararı da yoksa malvarlığı amacına en yakın ve en fazla üyeye sahip derneğe devredilir.

Tasfiye sürecinde dernek tüzel kişiliği tasfiye amacıyla fiil ehliyetini sürdürür.

II. VAKIFLAR

1. Vakıf Kavramı

Türk Medenî Kanunu’nun 101. maddesine göre vakıf; gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleri ile oluşan tüzel kişiliğe sahip mal topluluklarıdır.

Bir malvarlığının tamamı veya ekonomik değeri olan her türlü hak vakfedilebilir.

Ancak;

• Anayasanın temel ilkelerine

• Hukuka ve ahlaka

• Millî birliğe ve millî menfaatlere

aykırı amaçlarla vakıf kurulamaz.

2. Vakfın Kuruluşu

Vakıf kurma iradesi;

• Resmî senetle veya

• Ölüme bağlı tasarrufla

açıklanır.

Vakıf, yerleşim yeri mahkemesindeki sicile tescil ile tüzel kişilik kazanır (TMK m. 102).

Mahkeme gerekli koruma tedbirlerini kendiliğinden alır.

3. Tescil ve İlan

Tesciline karar verilen vakıf;

• Yerleşim yeri mahkemesi siciline

• Vakıflar Genel Müdürlüğü merkezî siciline

kaydedilir ve Resmî Gazete’de ilan edilir (TMK m. 104).

4. Vakıf Senedi

Vakıf senedinde şu unsurlar yer almalıdır:

• Vakfın adı

• Vakfın amacı

• Özgülenen mal ve haklar

• Örgütlenme ve yönetim şekli

• Yerleşim yeri

5. Vakfın Organları

Vakıflarda en az bir yönetim organı bulunması zorunludur (TMK m. 109). Vakfeden isterse başka organlar da öngörebilir.

6. Vakıfların Denetimi

Vakıflar;

• Vakıf senedine uygun hareket edip etmedikleri

• Malların amaca uygun kullanımı

• Gelirlerin doğru harcanması

bakımından Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından denetlenir (TMK m. 111).

7. Vakıflarda Değişiklik

Haklı sebepler varsa mahkeme;

• Vakfın yönetimini

• Vakfın örgütünü

• Vakfın amacını

• Vakıf mallarını

değiştirebilir (TMK m. 112–113).

8. Yıllık Rapor

Vakıf yönetim organı her yılın ilk üç ayında;

• Vakfın malvarlığı durumunu

• Faaliyetlerini

rapor halinde denetim makamına bildirir (TMK m. 114).

9. Vakfın Sona Ermesi

Vakıf;

• Amacın gerçekleşmesinin imkânsız hale gelmesi

• Amacın yasaklanması

• Mahkeme kararı

gibi durumlarda sona erer ve sicilden silinir (TMK m. 116).

Sonuç

Dernekler ve vakıflar, Türk Medenî Hukuku içerisinde tüzel kişiliğe sahip sivil toplum örgütlenmelerinin iki temel biçimini oluşturmaktadır. Dernekler kişi toplulukları olarak örgütlenirken vakıflar mal topluluklarıdır. Her iki yapı da toplum yararına faaliyet gösterebilen ve hukuk düzeni tarafından ayrıntılı şekilde düzenlenen kurumlardır. Vakıfların dış denetimi Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne bağlıyken derneklerin dış denetimi İçişleri Bakanlığı’na bağlıdır. Kuruluş, yönetim, denetim ve sona erme süreçleri kanunla belirlenmiş olup özellikle kamu yararına çalışan dernekler ile vakıflar çeşitli vergi avantajları ve idari kolaylıklardan yararlanmaktadır. Bu düzenlemeler sivil toplum faaliyetlerinin geliştirilmesi ve toplumsal faydanın artırılması amacıyla hukuk sisteminde önemli bir yer tutmaktadır.